ഭഗത് സിംഗിന്റെ അവസാന മണിക്കൂറുകൾ

1930 ഒക്ടോബർ 7നാണ് ലാഹോർ ഗൂഢാലോചനക്കേസിലെ വിധി പ്രസ്താവിക്കുന്നത്. ഭഗത് സിംഗ്, സുഖ്‌ദേവ്, രാജ്ഗുരു എന്നിവർക്ക് വധശിക്ഷ വിധിക്കപ്പെട്ടു. ബിജോയ് കുമാർ സിൻഹ, മഹാവീർ തിവാരി എന്നിവരെ ജീവപര്യന്തം നാടുകടത്താനും, കുന്ദൻലാൽ, പ്രേംദത്ത് എന്നിവരെ യഥാക്രമം 7 വർഷവും 3 വർഷവും കഠിനതടവിനും ശിക്ഷിച്ചു. രാജ്യമെമ്പാടും വൻ പ്രകടനങ്ങളും ഹർത്താലുകളുമായിട്ടാണ് ജനങ്ങൾ ഈ വാർത്തയോട് പ്രതികരിച്ചത്. പ്രിവി കൗൺസിലിൽ വധശിക്ഷ ലഘൂകരിക്കാനായി നൽകിയ അപ്പീൽ നിരസിക്കപ്പെട്ടു.

​ഏതു നിമിഷവും താൻ തൂക്കിലേറ്റപ്പെട്ടേക്കാം എന്ന് ഭഗത് സിംഗിന് അറിയാമായിരുന്നു. എങ്കിലും അദ്ദേഹം തന്റെ വായനയും പഠനവും പതിവുപോലെ തുടർന്നു. ജയിലിനുള്ളിൽ എന്തോ ചതി നടക്കാൻ പോകുന്നുണ്ടെന്ന് ഉറപ്പായ ജനങ്ങൾ അങ്ങേയറ്റം ജാഗ്രതയിലായിരുന്നു; അവർ ജയിലിനു ചുറ്റും കാവൽ നിന്നു. വിപ്ലവകാരികളെ തൂക്കിലേറ്റിയ മാർച്ച് 23ന് പ്രാണനാഥ് എന്ന അഭിഭാഷകൻ ഭഗത് സിംഗിനെ സന്ദർശിച്ചിരുന്നു. കൂട്ടിലിട്ട സിംഹത്തെപ്പോലെ തന്റെ സെല്ലിനുള്ളിൽ അങ്ങോട്ടുമിങ്ങോട്ടും ഉലാത്തുന്ന, പ്രസന്നവദനനായ ഭഗത് സിംഗിനെയാണ് അദ്ദേഹം കണ്ടത്.

പ്രാണനാഥ് സെല്ലിലേക്ക് കടന്നയുടൻ ഭഗത് സിംഗ് ചോദിച്ചു:

“താങ്കൾ ആ പുസ്തകം കൊണ്ടുവന്നോ?”

​പ്രാണനാഥ് ഉടൻ തന്നെ ലെനിന്റെ ജീവചരിത്രം അടങ്ങിയ “ലെനിൻ” എന്ന പുസ്തകം അദ്ദേഹത്തിന് കൈമാറി. കുറച്ചുകാലമായി ഭഗത് സിംഗ് ഈ പുസ്തകത്തിനായി പ്രാണനാഥിനോട് ആവശ്യപ്പെടുന്നുണ്ടായിരുന്നു. ലെനിന്റെ ജീവിതത്തെക്കുറിച്ചും അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൃതികളെക്കുറിച്ചും ഭഗത് സിംഗിന് നേരത്തെ തന്നെ നല്ല ധാരണയുണ്ടായിരുന്നു. തന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ അവസാന ദിവസം ഭഗത് സിംഗ് എന്തിനാണ് ലെനിനെക്കുറിച്ച് വായിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചത്? ആ നിർണായക സന്ധ്യയിൽ തന്നെ തങ്ങളെ തൂക്കിലേറ്റാൻ പോകുകയാണെന്ന് അദ്ദേഹം അറിഞ്ഞിരുന്നില്ല എന്നത് ശരിയാണ്, എങ്കിലും മരണം തൊട്ടടുത്തെത്തിക്കഴിഞ്ഞു എന്ന് അദ്ദേഹത്തിന് ഉറപ്പായിരുന്നു.

​പുസ്തകം കിട്ടിയപ്പോൾ അദ്ദേഹം അതീവ സന്തുഷ്ടനായി. രാജ്യത്തിന് എന്തെങ്കിലും സന്ദേശം നൽകാനുണ്ടോ എന്ന് പ്രാണനാഥ് ചോദിച്ചപ്പോൾ ഭഗത് സിംഗ് പറഞ്ഞു: “സാമ്രാജ്യത്വം തുലയട്ടെ! വിപ്ലവം ജയിക്കട്ടെ!”.

ഇപ്പോൾ എന്ത് തോന്നുന്നു എന്ന പ്രാണനാഥിന്റെ ചോദ്യത്തിന്, “ഞാൻ തികച്ചും സന്തോഷവാനാണ്” എന്നായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ മറുപടി.

അദ്ദേഹത്തെ സന്ദർശിച്ച ബൽജിത് സിംഗ് എന്ന മറ്റൊരു അഭിഭാഷകൻ ഭയന്നുവിറച്ചിരുന്നു. അസിസ്റ്റന്റ് ജയിലർ അദ്ദേഹത്തോട് പറഞ്ഞു: “നിങ്ങളല്ല തൂക്കിലേറ്റപ്പെടാൻ പോകുന്നത്, ഭഗത് സിംഗാണ്. നിങ്ങളെ കണ്ടിട്ട് വലിയ പരിഭ്രമം തോന്നുന്നു, എന്നാൽ അദ്ദേഹം എത്ര ശാന്തനാണ്!”

ബൽജിത് സിംഗിന്റെ മുഖത്തെ ഭയം കണ്ട് ഭഗത് സിംഗ് അദ്ദേഹത്തെ സൂക്ഷിച്ചുനോക്കിക്കൊണ്ട് പറഞ്ഞു:

“തൂക്കുമരം എന്നത് ഈ കളിയുടെ ഭാഗം മാത്രമാണ്. ഞാൻ സന്തുഷ്ടനാണ്, എന്റെ മനസ്സിൽ പൂർണ്ണമായ സമാധാനമുണ്ട്. എന്റെ ചുമതലകൾ അവസാനിച്ചു, ഇനി നിങ്ങളുടെ ചുമതലകൾ ആരംഭിക്കുകയാണ്.”

​ബാരക് നമ്പർ 14ലെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൂട്ടുകാർ ഉറക്കമില്ലാത്ത രാത്രികളിലൂടെ കടന്നുപോവുകയായിരുന്നു. അവർ രഹസ്യമായി ഭഗത് സിംഗിന് ഒരു കുറിപ്പ് എത്തിച്ചു:

“സർദാർ, താങ്കൾക്ക് രക്ഷപ്പെടാൻ ആഗ്രഹമുണ്ടെങ്കിൽ ഞങ്ങളോട് പറയൂ. ഈ അവസാന നിമിഷത്തിലും എന്തെങ്കിലും ചെയ്യാൻ കഴിഞ്ഞേക്കും.”

​അതിന് ഭഗത് സിംഗ് നൽകിയ മറുപടി ഇതായിരുന്നു:

​”ജീവിച്ചിരിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹം എന്നിലുണ്ടെന്നത് ഒരു രഹസ്യമല്ല, അത് സ്വാഭാവികവുമാണ്. എന്നാൽ ചില നിബന്ധനകളോടെ മാത്രമേ എനിക്ക് ജീവിക്കാൻ സാധിക്കൂ. തടവറയിൽ കിടന്ന് ജീർണ്ണിക്കാനോ, പരോളിൽ ജീവിക്കാനോ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. എന്റെ പേര് ഇന്ന് ഇന്ത്യൻ വിപ്ലവപ്പാർട്ടിയുടെ പ്രതീകമായി മാറിയിരിക്കുന്നു.

പ്രസ്ഥാനവും അതിന്റെ ത്യാഗങ്ങളും എന്നെ ഒരുയർന്ന പീഠത്തിലാണ് പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്നത്. ആ പീഠം എത്രത്തോളം ഉയർന്നതാണെന്നുവെച്ചാൽ, ഒരുപക്ഷേ എന്നെ വധശിക്ഷയിൽ നിന്ന് ഒഴിവാക്കിയാൽ ആ പദവിയുടെ അന്തസ്സ് കാത്തുസൂക്ഷിക്കാൻ എനിക്ക് കഴിഞ്ഞെന്നു വരില്ല.

എന്റെ പരിമിതികൾ പൊതുജനങ്ങൾക്ക് അറിയില്ല. ഞാൻ തൂക്കുമരത്തെ തോൽപ്പിച്ച് രക്ഷപ്പെട്ടാൽ, എന്റെ ബലഹീനതകൾ പുറത്തുവരും. എന്നിലെ വിപ്ലവാഗ്നി ഒരുപക്ഷേ തണുത്തുപോയേക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ അണഞ്ഞുപോയേക്കാം.

​എന്നാൽ, ഒരു ധീരനെപ്പോലെ മുഖത്ത് പുഞ്ചിരിയോടെ ഞാൻ തൂക്കുമരത്തിലേക്ക് നടന്നടുത്താൽ, ഇന്ത്യൻ അമ്മമാർ തങ്ങളുടെ മക്കളെ എന്നെപ്പോലെയാകാൻ പ്രേരിപ്പിക്കും. മാതൃരാജ്യത്തിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനായി രക്തസാക്ഷിത്വം വരിക്കുന്നവരുടെ എണ്ണം അതോടെ വലിയ തോതിൽ വർദ്ധിക്കും. ചെകുത്താന്റെ സന്തതികളായ സാമ്രാജ്യത്വ ശക്തികൾക്ക് വിപ്ലവത്തിന്റെ ആ വീര്യത്തെ തടഞ്ഞുനിർത്താൻ പിന്നീട് സാധ്യമല്ലാതാകും.

​എങ്കിലും ഒരൊറ്റ കാര്യം ഇന്നും എന്നെ അസ്വസ്ഥനാക്കുന്നുണ്ട്. രാജ്യത്തിനും മനുഷ്യത്വത്തിനും വേണ്ടി ചെയ്യണമെന്ന് ഞാൻ ആഗ്രഹിച്ച കാര്യങ്ങളുടെ ആയിരത്തിലൊരംശം പോലും പൂർത്തിയാക്കാൻ എനിക്ക് കഴിഞ്ഞിട്ടില്ല. എനിക്ക് ജീവിക്കാൻ കഴിഞ്ഞിരുന്നെങ്കിൽ, ആ ലക്ഷ്യങ്ങൾ കുറച്ചുകൂടി പൂർത്തിയാക്കാൻ കഴിഞ്ഞേനെ, ഞാൻ സന്തുഷ്ടനായേനെ. ആ ലക്ഷ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റാൻ ജീവിക്കണം എന്നതൊഴിച്ചാൽ, വധശിക്ഷയിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാൻ എനിക്ക് മറ്റ് ആഗ്രഹങ്ങളൊന്നുമില്ല.

മറ്റെല്ലാ രീതിയിലും ഞാൻ എന്നെ ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും ഭാഗ്യവാനായ മനുഷ്യനായി കരുതുന്നു. ഇന്ന് എനിക്ക് എന്നെക്കുറിച്ച് വലിയ അഭിമാനമുണ്ട്. എന്റെ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളെയും ഞാൻ കീഴടക്കിക്കഴിഞ്ഞു. ഇപ്പോൾ ഞാൻ എന്റെ അവസാനത്തെ പരീക്ഷണത്തിനായി അതിയായ ആവേശത്തോടെ കാത്തിരിക്കുകയാണ്. അത് എത്രയും വേഗം നടക്കട്ടെ എന്ന് ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

എന്നെന്നും നിങ്ങളുടേത്,
ഭഗത് സിംഗ്”

​ആ കുറിപ്പ് കൊണ്ടുവന്നയാളോട് രസഗുള കൊണ്ടുവരാൻ ഭഗത് സിംഗ് ആവശ്യപ്പെട്ടു. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: “നമ്മൾ ഒരുപാട് സംസാരിച്ചു കഴിഞ്ഞു, ഇനി എനിക്ക് കുറച്ച് രസഗുള തരൂ.” രസഗുളകൾ വന്നപ്പോൾ അദ്ദേഹം അതിന്റെ സ്വാദ് ആസ്വദിച്ചു കഴിച്ചു.

അതായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ അവസാനത്തെ ഭക്ഷണം.

​അതേ ജയിലിലെ മുൻ സൈനികനും ചീഫ് വാർഡനുമായിരുന്ന ഹവിൽദാർ സർദാർ ചതർ സിംഗ് ഈ സംഭവം ഓർത്തെടുക്കുന്നു:

അന്ന് വൈകുന്നേരം 3 മണിക്ക്, ലാഹോറിലെ മൂന്ന് തടവുകാരെ ഇന്ന് രാത്രി തൂക്കിലേറ്റുമെന്ന വിവരം അദ്ദേഹത്തിന് ലഭിച്ചു. ആവശ്യമായ എല്ലാ ക്രമീകരണങ്ങളും ചെയ്യാൻ അദ്ദേഹത്തോട് ആവശ്യപ്പെട്ടു. ദൈവഭയമുള്ള, ശാന്തസ്വഭാവക്കാരനായ ഒരു മനുഷ്യനായിരുന്നു ചതർ സിംഗ്. രാവിലെയും വൈകുന്നേരവും ജോലികൾ ചെയ്യുമ്പോൾ സിഖ് വിശുദ്ധ ഗ്രന്ഥങ്ങളിലെ വരികൾ മന്ത്രിക്കുന്ന സ്വഭാവം അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായിരുന്നു.

ഭഗത് സിംഗിന് ഇനി ഏതാനും മണിക്കൂറുകൾ മാത്രമേ ആയുസ്സുള്ളൂ എന്ന് അറിഞ്ഞപ്പോൾ അദ്ദേഹം ഭഗത് സിംഗിന്റെ അടുത്തേക്ക് ഓടിയെത്തി പറഞ്ഞു:

“മകനേ, നിന്റെ അവസാന മണിക്കൂറുകൾ എത്തിക്കഴിഞ്ഞു. ഞാൻ നിന്റെ പിതാവിന്റെ പ്രായമുള്ളവനാണ്, ഞാൻ ഒരു കാര്യം ആവശ്യപ്പെട്ടാൽ നീ സാധിച്ചു തരുമോ?”

​സർദാർ പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട് എന്താണ് വേണ്ടതെന്ന് ചോദിച്ചു. ജയിൽ വാർഡൻ ധൈര്യം സംഭരിച്ച് പറഞ്ഞു:

“എനിക്ക് ഒരൊറ്റ അഭ്യർത്ഥനയേയുള്ളൂ. ദയവായി ഈ വിശുദ്ധ ഗ്രന്ഥത്തിലെ വരികൾ കുറച്ചൊന്ന് ചൊല്ലൂ. ഇതാ നിനക്കായി വിശുദ്ധ ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ ഒരു ചെറിയ പതിപ്പ് ഞാൻ കൊണ്ടുവന്നിട്ടുണ്ട്.”

​ഭഗത് സിംഗ് ഒരു ചെറുപുഞ്ചിരിയോടെ ആ അഭ്യർത്ഥനയെ സ്വീകരിച്ചു. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു:

“താങ്കൾ ഇത് എന്നോട് നേരത്തെ ആവശ്യപ്പെട്ടിരുന്നെങ്കിൽ ഞാൻ വളരെ സന്തോഷത്തോടെ ചെയ്യുമായിരുന്നു. എന്നാൽ ഇപ്പോൾ എന്റെ അവസാന മണിക്കൂറുകൾ വന്നെത്തിക്കഴിഞ്ഞു. ഈ സമയത്ത് ഞാൻ ദൈവത്തോട് പ്രാർത്ഥിച്ചാൽ ദൈവം എന്നെ ഒരു ഭീരുവായി കരുതും. എന്റെ ജീവിതകാലം മുഴുവൻ ഞാൻ പ്രാർത്ഥിച്ചിട്ടില്ല. ഇപ്പോൾ മരണഭയം കാരണം ഞാൻ പ്രാർത്ഥിക്കുകയാണെന്ന് അദ്ദേഹം കരുതും.

ഇതെല്ലാം കാണുമ്പോൾ, പ്രാർത്ഥനകളില്ലാതെ ഈ ലോകം വിട്ടുപോകുന്നതാണ് നല്ലത്. ഞാൻ ഒരു യുക്തിവാദിയായി ജീവിച്ചു, മരണഭയം കൊണ്ട് ഞാൻ ഒരു ഈശ്വരവിശ്വാസിയായി മാറി എന്ന് ആരും പറയാൻ ഇടവരുത്തരുത്.”

​തൂക്കുമരത്തിലേക്ക് കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോകാൻ ഉദ്യോഗസ്ഥർ എത്തിയപ്പോൾ ഭഗത് സിംഗ് പുസ്തകം വായിക്കുന്നതിൽ മുഴുകിയിരിക്കുകയായിരുന്നു. ഒരു ഉദ്യോഗസ്ഥൻ പറഞ്ഞു:

“സർദാർ, ഞങ്ങളെ തൂക്കുമരത്തിലേക്ക് നയിക്കാൻ അനുവദിക്കൂ.”

പുസ്തകത്തിൽ നിന്ന് കണ്ണെടുക്കാതെ ഭഗത് സിംഗ് പറഞ്ഞു:

“ഒരു മിനിറ്റ് ദയവായി കാക്കൂ, ഒരു വിപ്ലവകാരി മറ്റൊരു വിപ്ലവകാരിയെ സന്ദർശിക്കുകയാണ്.”

അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശബ്ദത്തിലെ ഗാംഭീര്യം കാരണം ഉദ്യോഗസ്ഥർ ശ്വാസമടക്കി നിന്നുപോയി. ഏതാനും വരികൾ കൂടി വായിച്ച ശേഷം അദ്ദേഹം പുസ്തകം മുകളിലേക്ക് എറിഞ്ഞു കൊണ്ട് പറഞ്ഞു:

“ശരി, നമുക്ക് പോകാം.”

അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഖം ചോര തുടിച്ചു നിന്നിരുന്നു. അദ്ദേഹം ലെനിന്റെ ജീവചരിത്രമായിരുന്നു വായിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നത്.

ഭഗത് സിംഗും അദ്ദേഹത്തിന്റെ രണ്ട് കൂട്ടുകാരും തങ്ങൾക്ക് കൈവിലങ്ങുകൾ അണിയിക്കരുതെന്നും കറുത്ത തൊപ്പി ധരിപ്പിക്കരുതെന്നും ജയിൽ അധികൃതരോട് ആവശ്യപ്പെട്ടു. ഭഗത് സിംഗ് നടുവിലും സുഖ്‌ദേവ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇടതുവശത്തുമായിരുന്നു നടന്നത്. അവർ ഒരല്പം നേരം നിന്നു, പെട്ടെന്ന് ഭഗത് സിംഗ് ഉറക്കെ ഒരു ഗാനം ആലപിക്കാൻ തുടങ്ങി, മറ്റുള്ളവരും അത് ഏറ്റുപാടി:

​”ദിൽ സേ നിക്ലേഗി ന മർകർ ഭി വതൻ കി ഉൽഫത്
മേരി മിഠി സേ ഭി ഖുശ്ബൂ-ഏ-വതൻ ആയേഗി.”

​(ഞങ്ങൾ മരിച്ചാലും ഞങ്ങളുടെ ഉള്ളിലെ ദേശസ്‌നേഹം നശിക്കില്ല,
എന്റെ ഭൗതികശരീരം മണ്ണടിയുമ്പോൾ ആ മണ്ണിൽ നിന്ന് പോലും മാതൃരാജ്യത്തിന്റെ സുഗന്ധം പുറത്തുവരും.)

​അവിടെ വധശിക്ഷയ്ക്ക് സാക്ഷ്യം വഹിക്കാൻ നിയമപ്രകാരം എത്തിയിരുന്ന ബ്രിട്ടീഷ് ഡെപ്യൂട്ടി കമ്മീഷണറോട് ഭഗത് സിംഗ് പറഞ്ഞു:

“മിസ്റ്റർ മജിസ്‌ട്രേറ്റ്, ഇന്ത്യൻ വിപ്ലവകാരികൾ തങ്ങളുടെ പരമോന്നതമായ ലക്ഷ്യത്തിനായി എത്രമാത്രം സന്തോഷത്തോടെയാണ് മരണത്തെ പുണരുന്നതെന്ന് നേരിൽ കാണാൻ കഴിഞ്ഞ താങ്കൾ ഇന്ന് ഭാഗ്യവാനാണ്.”

​ആ മൂന്ന് യുവാക്കളെയും രാത്രി 7.33നാണ് തൂക്കിലേറ്റിയത്. അവരുടെ ഭൗതികശരീരങ്ങളെങ്കിലും തങ്ങൾക്ക് വിട്ടുനൽകണമെന്ന് ഇന്ത്യൻ ജനത ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നു. എന്നാൽ ജനങ്ങളുടെ വിപ്ലവവീര്യം ആളിക്കത്താൻ ബ്രിട്ടീഷ് സർക്കാർ ആഗ്രഹിച്ചില്ല. 63 ദിവസത്തെ നിരാഹാര സമരത്തിന് ശേഷം അന്തരിച്ച ജതിൻ ദാസിന്റെ ഭൗതികശരീരത്തിന് ജനങ്ങൾ നൽകിയ വൻ സ്വീകരണം അവരുടെ മനസ്സിൽ അത്രമേൽ ഭയമുണ്ടാക്കിയിരുന്നു. ഈ ക്രൂരതയുടെ തെളിവുകൾ നശിപ്പിക്കാൻ ബ്രിട്ടീഷ് സർക്കാർ എത്രത്തോളം ഭയചകിതരായിരുന്നു എന്നത് അവർ ചെയ്ത കാര്യങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യക്തമാണ്.

​ശരീരങ്ങൾ തണുക്കുന്നതിന് മുൻപ് തന്നെ അവ തൂക്കുമരത്തിൽ നിന്ന് വേഗത്തിൽ മാറ്റുകയും കഷണങ്ങളാക്കി മുറിച്ച് ചാക്കുകളിലാക്കുകയും ചെയ്തു. കള്ളന്മാരെപ്പോലെ ജയിലിന്റെ പിൻവാതിലിലൂടെ അവ കടത്തിക്കൊണ്ടുപോയി. മറ്റൊരു ചരിത്രരേഖ പ്രകാരം അങ്ങനെയൊരു പിൻവാതിൽ ഉണ്ടായിരുന്നില്ലെന്നും, ജയിലിന്റെ മതിൽ തകർത്താണ് ഈ ചാക്കുകൾ ട്രക്കുകളിലേക്ക് കയറ്റിയതെന്നും പറയപ്പെടുന്നു. ആ ട്രക്ക് കസൂരിലേക്ക് അതിവേഗം ഓടിച്ചുപോയി. അവിടെ വെച്ച് ഒരു ഹിന്ദു പുരോഹിതനും ഒരു സിഖ് പുരോഹിതനും ചേർന്ന് ഫിറോസ്പൂരിലെ സത്‌ലജ് നദിക്കരയിൽ വെച്ച് അവയ്ക്ക് തീ കൊടുത്തു. ശരീരങ്ങൾ പൂർണ്ണമായി കത്തുന്നതിന് മുൻപ് തന്നെ ചിത അണയ്ക്കുകയും, പകുതി വെന്ത ശരീരഭാഗങ്ങൾ പോസ്റ്റ് നമ്പർ 201ന് സമീപമുള്ള സത്‌ലജ് നദിയിലെ വെള്ളത്തിലേക്ക് എറിയുകയും ചെയ്തു.

​ഏകദേശം 30 വർഷങ്ങൾക്ക് ശേഷം ഞാൻ ആ സ്ഥലം സന്ദർശിച്ചപ്പോൾ, അവിടുത്തെ പ്രായമായ ഗ്രാമീണർ ചിതയൊരുക്കിയ സ്ഥലവും അവശിഷ്ടങ്ങൾ നദിയിലേക്ക് എറിഞ്ഞ പോസ്റ്റും എനിക്ക് കാണിച്ചുതന്നു. അന്ന് പൊലീസുകാരും പുരോഹിതന്മാരും അവിടെനിന്ന് പോയപ്പോൾ, അത് രക്തസാക്ഷികളുടെ ശരീരങ്ങളാണെന്ന് മുൻകൂട്ടി ഊഹിച്ച ഗ്രാമീണർ നദിയിൽ നിന്ന് ആ അവശിഷ്ടങ്ങൾ വീണ്ടെടുക്കുകയും ആചാരപ്രകാരം ശരിയായി സംസ്‌കരിക്കുകയും ചെയ്തു. അതിനുശേഷമാണ് ചിതാഭസ്മം സത്‌ലജ് നദിയിൽ ഒഴുക്കിയത്.

മറ്റൊരു ചരിത്രരേഖ പറയുന്നത്, പൊലീസുകാർ ചിതയ്ക്ക് തീയിട്ടുകൊണ്ടിരുന്ന സമയത്ത് ലാഹോറിൽ നിന്നുള്ള ജനങ്ങൾ അങ്ങോട്ട് വരുന്നുണ്ടെന്ന വാർത്ത ലഭിച്ചു എന്നാണ്. ഭയന്നുപോയ അവർ പെട്ടെന്ന് തന്നെ ചിതയണയ്ക്കുകയും അവശിഷ്ടങ്ങൾ നദിയിലേക്കെറിഞ്ഞ് മണലും പൊടിയും കൊണ്ട് ആ സ്ഥലം മൂടുകയും ചെയ്തു.

എങ്കിലും പകുതി കരിഞ്ഞ ശരീരഭാഗങ്ങൾ പൊലീസുകാർ നദിയിലേക്കെറിഞ്ഞു എന്ന കാര്യത്തിൽ രണ്ട് ചരിത്രരേഖകളും യോജിക്കുന്നു. ഗ്രാമീണർ പിന്നീട് അത് വീണ്ടെടുത്ത് മാന്യമായി സംസ്‌കരിച്ചു.

​സത്‌ലജ് നദിക്ക് ശാന്തതയുള്ളപ്പോൾ ഈ ചിതയൊരുക്കിയ സ്ഥലം നദിക്കരയിൽ നിന്ന് ഏകദേശം 400 വാര അകലെയായിരുന്നു. വിഭജനത്തിനു ശേഷം ഈ സ്ഥലം പാകിസ്താന്റെ ഭാഗമായി മാറിയിരുന്നു എങ്കിലും, മറ്റ് ചില സ്ഥലങ്ങൾക്ക് പകരമായി ഇന്ത്യ അത് കൈമാറ്റം ചെയ്ത് വാങ്ങി. ഭഗത് സിംഗിന്റെ പ്രിയ സുഹൃത്ത് ബഡുകേശ്വർ ദത്ത് മരണപ്പെട്ടപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്മരണയ്ക്കായി ഒരു സ്മാരകം അവിടെ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടു. ആ മൂന്ന് ധീരരക്തസാക്ഷികളുടെ ശരീരങ്ങൾ അഗ്നിക്കിരയാക്കിയ അതേ സ്ഥലത്തുതന്നെയാണ് ഞങ്ങൾ ബി. കെ. ദത്തിന്റെയും ഭൗതികശരീരം സംസ്‌കരിച്ചത്.

​ഇതിന്റെ അനുബന്ധമായി, ഗാന്ധിയുടെ അനുയായിയായ സീതാരാമയ്യ എഴുതിയ ‘ഹിസ്റ്ററി ഓഫ് ദി കോൺഗ്രസ്’ എന്ന പുസ്തകത്തിൽ ഈ സംഭവത്തെക്കുറിച്ച് രേഖപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നത് ഇപ്രകാരമാണ്:

​”കറാച്ചിയിലെ കോൺഗ്രസ് പ്രവർത്തകരെ അങ്ങേയറ്റം പ്രകോപിപ്പിച്ച മറ്റൊരു വിഷയം, അന്തരിച്ച സർദാർ ഭഗത് സിംഗ്, രാജ്ഗുരു, സുഖ്‌ദേവ് എന്നിവരുടെ ഭൗതികശരീരങ്ങൾ വികൃതമാക്കുകയും അപകീർത്തികരമായ രീതിയിൽ കൈകാര്യം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു എന്ന തരത്തിൽ പരന്ന അവ്യക്തവും വന്യവുമായ വാർത്തകളായിരുന്നു. ഇതനുസരിച്ച് വർക്കിംഗ് കമ്മിറ്റി ഏപ്രിൽ 30നകം ഇതിനെക്കുറിച്ച് അന്വേഷിച്ച് റിപ്പോർട്ട് സമർപ്പിക്കാൻ ഒരു കമ്മിറ്റിയെ നിയോഗിച്ചു.

എന്നാൽ ഇതിനായി മുൻകൈ എടുത്ത ഭഗത് സിംഗിന്റെ പിതാവ് ഇതിന് അനുകൂലമായ യാതൊരു തെളിവുകളും ഹാജരാക്കിയില്ല, കമ്മിറ്റിയെ സഹായിക്കാൻ അദ്ദേഹം മുന്നോട്ട് വന്നതുമില്ല എന്ന് വ്യക്തമാക്കേണ്ടതുണ്ട്. തന്മൂലം അതിൽ നിന്ന് യാതൊന്നും ഫലമുണ്ടായില്ല.”

​ഭഗത് സിംഗിന്റെ പിതാവിനോ സുഹൃത്തുക്കൾക്കോ എന്ത് തെളിവാണ് ഹാജരാക്കാൻ കഴിയുമായിരുന്നത്? കറാച്ചിയിലോ അലഹബാദിലോ ഡൽഹിയിലോ ഉള്ള കോൺഗ്രസ് കമ്മിറ്റിക്ക് മുന്നിലേക്ക് ഭഗത് സിംഗിന്റെ പിതാവിന് സാക്ഷികളെ കൊണ്ടുവരാൻ സാധിക്കുമെന്ന് വർക്കിംഗ് കമ്മിറ്റി പ്രതീക്ഷിച്ചത് എത്രത്തോളം ബാലിശമാണ്!

(കോകോരി ട്രെയിൽ റോബറിയിൽ ഭഗത് സിംഗിനൊപ്പം ഉണ്ടായിരുന്ന മന്മഥനാഥ് ഗുപ്തയുടെ 'ഹിസ്റ്ററി ഓഫ് ഇന്ത്യൻ റെവല്യൂഷണറി മൂവ്‌മെന്റ്' (History of Indian Revolutionary Movement) എന്ന പുസ്തകത്തിൽ നിന്ന്.)